یکی از قواعد مسلم که بنحو کلی و فی الجمله مورد پذیرش همه اصولیون و فقهاء و حتی کلامیون در نفی جبر الهی در رفتار مکلفین مورد استناد قرار گرفته است، قاعده الامتناع بالاختیار لاینافی الاختیار است بر اساس این قاعده، اگر شخص از روی سوء اختیار خود را دوچار اضطرار به سمت فعل ممنوعه و یا ترک فعل مورد امر کند، این اضطرار سبب لغو عقاب و مسیولیت شرعی و کیفری آن نمی شود. مهم ترین دلیل بر اثبات این قاعده در کنار دلالت ارشادی برخی آیات حکم عقل به صحت انعقاد و تجلی عنوان استحقاق عقاب متاثر از اختیار اولیه است. تنها اختلاف موجود در میان قایلین به این قاعده از جهت دایره شمولی آن نسبت به مقام تخاطب و اشتمال تکلیف با مقام تنجزیت عقاب است که بر اساس ادله اشتراط قدرت در تنجزیت عقاب، انحصار عدم تنافی درمقام تنجزیت صحیح به نظر می رسد. از حیث انطباق و کاربرد حقوقی می توان گفت که کاربرد عمده آن در بخش قوانین مجازات اسلامی می باشد

چکیده فارسی:لطفا برای مشاهده چکیده فارسی به متن کامل (pdf) مراجعه فرمایید. چکیده عربی:من المواضیع المشترکة الجدیرة بالبحث بین الإمامیة والمسیح الکاثولیک هو ضرورة «الفیض» أو «اللطف» من قبل الله تعالی لأجل أن یبلغ الإنسان السعادة وینجو، وهذان المذهبان یهتمان بالکامل بأصل اللطف الإلهی ولکن بأسلوبین مختلفین، فالإمامیة عند طرحهم لقاعدة اللطف یؤکدون علی اختیار الإنسان وإرادته الحرة لبلوغ السعادة المنشودة، وأما الکاثولیک فإنهم یطرحون مفهوم الفیض فی جمیع الجوانب لبلوغ السعادة ویؤکدون علی ضعف إرادة وعجز الإنسان الذی سقط إثر الخطیئة الأولی، کما إنهم یعتقدون بکون الفیض الإلهی هو العامل الرئیسی للنجاة.تم تدوین هذه المقالة علی أساس رؤیة نظریة ووثائقیة بهدف دراسة صلة «لطف» الله تعالی مع «اختیار» الإنسان فی مذهب الإمامیة والدیانة الکاثولیکیة وذلک وفق منهج بحث تطبیقی. وأهم نتیجة تم التوصل إلیها هو أن الجزء الأخیر للعلة التامة بالنسبة إلی أعمال الإنسان الإرادیة من وجهة نظر الإمامیة هو الاختیار ومن وجهة نظر الکاثولیک فهو الفیض الإلهی.

چکیده فارسی:اثبات اختیار مطلقه، علم ذاتی اطلاقی، اختیارات سه گانه طولی و توالی جمال و جلال الهی، از جمله معارفی است که همگی از قبل انتساب تردد به ذات مقدس الهی قابل کشف است. به دلیل فقدان معناشناسی مناسب نسبت به این واژه و عموما به دلیل ناسازگاری معنای این واژه با مبانی غیر شیعی، عده ای از اندیشمندان با لحاظ معنای خاصی از تردد، سعی بر آن داشته اند تا خداوند را به نوعی از انتساب به تردد پیراسته نمایند و در این مسیر، دست به تاویل این دسته از روایات زده اند.مقاله حاضر پس از بازنگری در مفهوم تردد، انتساب تردد به خداوند را حقیقی می شمرد و تغییر نگرش مبنایی به این دسته از روایات را گامی موثر در بررسی های فقه الحدیثی می داند.   چکیده عربی:اثبات الاختیار المطلق لله والعلم الذاتی المطلق والاختیارات الثلاثیة الطولیة و توالی صفات الجمال والجلال الإلهی من جملة المعارف والعلوم التی قبل أن ینتسب التردد فی بعض الامور الی الذات الالهیة کانت معلومة و مکشوفة ولکن بسبب فقدان المعنی المناسب لهذه المفردة، (یعنی کلمة التردد) إضافة الی أن المعنی العام لها کان لا یتفق مع اصول المذاهب الغیر شیعیة سعی عدد من المفکرین أن یطرحوا معنی خاصا لمفردة (التردد) حتی ینزهوا الباری تعالی بصورة من الصور عن معنی هذه المفردة. و فی هذا السعی، قاموا بتأویل بعض الروایات.هذه المقالة قامت بتأکید و تصدیق ما دققناه حول معنی و مفهوم التردد من حیث انتسابه الی الباری عزوجل مما یبعث علی تحول اصولی فی الفکر لاستیعاب هذا النوع من الروایات التی ترتبط بالتردد، و التی تعتبر خطوة مهمة و مؤثرة فی مطالعات و دراسات فقه الحدیث.

چکیده فارسی: به دست دادن تصویر درست از صفات ذاتی و فعلی خداوند، و تلاش در جهت زدودن شبهات مرتبط با اوصاف الهی، نقشی برجسته در تعمیق باور دینی و جلوگیری از انحرافات اعتقادی دارد. صفت صدق الهی هرچند از اوصاف مورد اتفاق است، اما گاهی ممکن است در تعارض با یکی دیگر از باورهای دینی، یعنی جواز عفو و عدم عذاب برخی گناهکاران بر طبق مشیت الهی، جلوه کند. تفضلیه که معتقد به جواز عفو هستند، برای نشان دادن سازگاری میان این عقیده با صفت صدق الهی و وعیدهای موجود در قرآن و احادیث، نظریه های مختلفی عرضه کرده اند، که مهم ترین آنها عبارت اند از: نظریة مبتنی بر انکار اطلاق قبح کذب؛ نظریة انشاء انگاری وعد و وعید؛ نظریة عدم واقع نمایی زبان وعد و وعید؛ نظریه انکار تنجّز و حمل وعیدها بر استحقاق عقاب، و نظریة مشروط بودنِ وعیدهای الهی. نوشتار حاضر، که به شیوة کتابخانه ای و با رویکرد توصیفی تحلیلی سامان یافته، بر آن است که نظریة اخیر-یعنی مشروط بودنِ آیات و اخبار وعید و عدم اطلاق و عمومیت آنها-نظریه ای استوار و دارای پشتوانة عقلی، قرآنی و حدیثی است، و چهار نظریة دیگر دارای اشکال اند. چکیده عربی: لا شکّ فی أنّ طرح تصویرٍ صائبٍ لصفات الله الذاتیة والفعلیة، وبذل الجهد لإزالة الشبهات التی تطرح حولها، لهما دورٌ بارزٌ فی ترسیخ المعتقدات الدینیة والحیلولة دون حدوث انحرافاتٍ فیها. صفة الصدق الإلهی رغم کونها من الصفات المتّفق علیها، لکن قد تتعارض أحیاناً مع إحدى المعتقدات الدینیة، أی جواز العفو وعدم تعذیب بعض العصاة وفق المشیئة الإلهیة، وأصحاب العقیدة التفضّلیة یعتقدون بجواز العفو، لذلک طرحوا العدید من النظریات لأجل إثبات انسجام هذه العقیدة مع صفة الصدق الإلهی والوعید المذکور فی القرآن الکریم والأحادیث المبارکة؛ وأهمّ نظریاتهم المذکورة هی ما یلی: 1) نظریة تستند إلى رفض إطلاق قبح الکذب. 2) نظریة تعتبر الوعد والوعید مقولتین إنشائیتین. 3) نظریة عدم دلالة الوعد والوعید على الأمر الواقع. 4) نظریة إنکار تنجّز الوعید وعدم جواز حمله على استحقاق العقاب. 5) نظریة کون الوعید مشروطاً. تمّ تدوین هذه المقالة وفق أسلوب بحثٍ مکتبیٍّ على أساسٍ وصفیٍّ-تحلیلیٍّ بهدف إثبات صواب النظریة الأخیرة، أی نظریة کون الآیات والأخبار التی تضمّنت وعیداً تعتبر مقیّدةً وغیر مطلقةٍ، حیث أثبت الباحث أنّها مدعومةٌ بحکم العقل والمدالیل القرآنیة والحدیثیة؛ فی حین أنّ النظریات الأربعة الأخرى ترد علیها مؤاخذاتٌ ولا یمکن إثبات صوابها.

چکیده فارسی:اندیشمندان اسلامی، اصل علم خداوند را پذیرفته اند؛ اما تحلیل فلسفی و بیان چگونگی آن به ویژه در علم خداوند به جزئیات، نیازمند تامل بیشتر است؛ تا آنجا که راهکارهای متفاوتی در این زمینه مطرح می شود. محقق دوانی نیز توجه خاصی به این موضوع داشته و به تفصیل بدان پرداخته است. وی ضمن ارزیابی آرای حکما و متکلمان، به اثبات علم الهی، به ویژه علم تفصیلی خداوند به اشیا می پردازد. ایشان در تببین نظر فلاسفه معتقد است آنها علم خداوند را به نحو تعقلی می دانند، نه تخیلی. دوانی به نقد توضیح خواجه نصیر می پردازد و علم موردنظر ابن سینا را نیز غیر از علم ارتسامی می داند. وی برای اثبات علم الهی به مخلوقات، از دلایلی مبتنی بر غیر زمانی و مافوق زمان بودن ذات الهی و رابطه علت و معلولی بین خداوند و موجودات بهره می گیرد و همچنین تحلیلی بر اساس ذوق تاله ارائه می کند که نتیجه آن، علم اجمالی ـ که خلاق صور تفصیلی در خارج است ـ خواهد بود. چکیده عربی: المفکرون المسلمون یقرّون بمسألة علم الله ولکن تحلیلها الفلسفی و بیان کیفیّتها و خاصة علم الله بالامور التفصیلیة، یتطلب المزید من التأمل، إلی الحد الذی طُرحت فیه أسالیب و طرائق مختلفة فی هذا المجال. و قد تناول المحقق الدوانی هذا الموضوع علی وجه الخصوص بشکل تفصیلی. و فی سیاق تقییمه لآراء الحکماء والمتکلمین، جاء علی اثبات علم الله و خاصة علم الله التفصیلی بالاشیاء. و هو یری تبیینه لآراء الفلاسفة انهم یعتقدون بعلم الله علی النحو التعقلی لا التخیلی. کما اهتم الدوانی أیضاً بنقد التوضیح الذی طرحه الخواجة نصیرالدین الطوسی، کما اعتبر ما ذهب إلیه ابن سینا حول علم الله انه غیر العلم الارتسامی. ولأجل اثبات علم الله بالمخلوقات یستند الدوانی علی الأدلّة القائمة علی أن الذات الإلهیة غیر زمانیة و فوق الزمانیة، و علی علاقة العلة والمعلول بین الله والموجودات، و کذلک یقدّم تحلیلاً علی أساس ذوق التألّه، و مؤداه العلم الاجمالی الخلاّق للصور التفصیلیة فی الخارج.

چکیده فارسی:ابن عربی نظریه های جبر و تفویض را مردود دانسته، به امر بین الامرین می گراید. وی جبر را موجب تعطیلی شریعت و تفویض را عامل تحدید قدرت حق تعالی می داند. ظاهربخشی از کلام وی متضمن جبر است، اما با مبانی چهارگانه وحدت شخصی وجود، تناکح اسمایی، صورت حق بودن انسان و تجدد امثال و نیز شواهد نقلی قرآنی، به اختیار انسان پایبند می ماند. اختیار انسان نسبت به اراده حق، همچون وجود انسان نسبت به خدا، جنبه ظاهری، تبعی، تشانی و صوری دارد. وی با اقتراح این مساله، بین اراده انسان با توحید افعالی و اراده مطلق الهی سازگاری برقرار می کند. همچنین با طرح نظریه «وجود افعال از خدا و تعین آنها از ناحیه عبد» از نظریه کسب اشاعره فاصله می گیرد و دلایل بسیاری بر رد آنها ارائه می نماید.   چکیده عربی:أنکر ابن عربی نظریات الجبر والتفویض، و مال إلی مبدأ الأمر بین الأمرین. یذهب ابن عربی إلی الاعتقاد بأن القول بالجبر یؤدی إلی تعطیل الشریعة، و یری فی التفویض مدعاة لتقویض قدرة الباری تعالی. و یبدو من ظواهر بعض کلماته انه یقول بمبدأ الجبر، غیر انه یلتزم بالقول بأن الإنسان مختار فی ضوء ما تفید به المبادئ الأربعة للوحدة الشخصیة للوجود، الشواهد النقلیة القرآنیة. ان اختیار الإنسان بالنسبة إلی إرادة الله، مثل وجود الإنسان بالنسبة إلی الله، له جانب ظاهری، و تبعی، و شأنی و صوری. و قد حاول من خلال ابداع هذه المسألة، التوفیق بین إرادة الإنسان بالتوحید الافعالی والإرادة الإلهیة المطلقة. و کذلک من خلال طرح نظریة «ایجاد الافعال من قبل الله و تعینها من قبل العبد»، الابتعاد عن نظریة الکسب التی یقول بها الاشاعرة. و یسرد الکثیر من الأدلة لرفضها. 

چکیده فارسی:هدف مقاله حاضر بررسی فلسفه وجودی آزمایش الهی و نقش آن به عنوان یک راهبرد تربیتی در آیات قرآن است. برای تحقق هدف، باید انسان شناختی، هستی شناختی و رابطه مفهومی آنها در آیات قرآن بررسی شود تا بر اساس تحلیل محتوا و استنتاج به تعریف تربیت و اصول آن دست یافت و از ملاک ها و معیارهای رسیدن به این هدف به عنوان راهبرد تربیتی استفاده کرد. بر اساس این تحلیل رابطه انسان و خداوند رابطه ربوبی است، خداوند انسان را آفریده و هدفی را برای او تعیین نموده است که از طریق رابطه ربوبی انجام می پذیرد؛ یعنی بر اساس شناختی که از ربوبیت خدا و مربوبیت انسان حاصل می گردد که همان تربیت، بایدها و نبایدهایی است که در قالب تکلیف و هدایت تشریعی قرار می گیرد و بر اساس این تکلیف و هدایت، استعدادهای نهفته انسان به فعلیت می رسد و قابلیت ثواب و عقاب پیدا می کند. آزمایش الهی سنتی حتمی، قطعی، همگانی و دارای مراتب است و استعداد های نهفته و بالقوه، معیار لیاقت و شایستگی نیستند بلکه باید بر اساس آزمایش الهی به فعلیت برسند. با این توصیف هدف و فلسفه آزمایش الهی رساندن انسان به قرب الهی؛ یعنی مربوبیت و عبودیت عبد بر اساس راهبرد تربیتی است. چکیده عربی:الغایة من هذا البحث التعرف علی الغایة من وراء الاختبار الالهی وما له من دور باعتباره استراتیجیة تربویة فی آیات القرآن الکریم. وهذا ما کان یستدعی ابتداءً بحث معرفة الإنسان ومعرفة الوجود والعلاقة المفهومیة بینهما فی آیات القرآن الکریم؛ لکی یتسنّی علی أساس تحلیل المحتوی والاستنتاج، التوصل إلی تعریف للتربیة واصولها، وتوظیف معاییر الوصول إلی هذه الغایة باعتبارها استراتیجیة تربویة. یفهم وفقاً لهذا التحلیل ان العلاقة بین الإنسان والله، علاقة ربوبیة؛ فالله خلق الإنسان ورسم له غایة تتحقق عن طریق العلاقة الربوبیة. أی انها تحصل علی أساس معرفة ربوبیة الله ومربوبیة الإنسان، وتلک هی التربیة، والواجبات والمحرّمات التی تُصاغ فی اطار تکلیف وهدایة تشریعیة. وعن طریق هذا التکلیف والهدایة تزدهر الطاقات الکامنة فی ذات الإنسان لتصل إلی حالة الفعلیة وتکون مؤهلة لنیل الثواب والعقاب. الابتلاء والاختبار الالهی سنّة حتمیة وقطعیة وشاملة وذات مراتب. وطاقات کامنة بالقوّة لیست معیاراً للأهلیة بل ینبغی ان تصل إلی مرحلة الفعلیة عن طریق الاختبار الالهی. وبهذا الوصف یتبین ان الغایة والحکمة من الامتحان الالهی الوصول بالإنسان إلی القرب الالهی؛ أی مربوبیة العبد وعبودیته تأتی علی أساس استراتیجیة تربویة.

چکیده فارسی:بر مبنای تقدیرگرایی کلامی (Theological Fatalism)، از آنجا که خداوند به وقایع آینده، علم پیشین و خطاناپذیر دارد، انسان نمی تواند کاری جز آنچه خداوند از پیش می داند، انجام دهد و درنتیجه افعال انسان از روی اختیار نیست. الهی دانان و فیلسوفان دین برای حل این معضل، پاسخ های گوناگونی به این استدلال داده اند. یکی از این پاسخ ها، نظریه خداگرایی گشوده (Open Theism) نام دارد که نظریه ای نوین در باب حل مساله علم خداوند و اراده انسان است. حامیان این نظریه که به سه گروه تقسیم می شوند، خداوند را عالم مطلق می دانند؛ اما از آنجا که معتقدند آینده از نظر معرفتی برای خداوند گشوده است و ممکن است تغییر کند، لذا علم پیشین خداوند به اعمال اختیاری انسان منطقا ناممکن است. این گروه اگرچه علم پیشین الهی را به صورت مطلق نفی نمی کنند، به نوعی قائل به محدود بودن آن هستند و معتقدند چون این محدودیت ها به لحاظ منطقی اجتناب ناپذیر است، خدشه ای به علم مطلق الهی وارد نمی شود. این مقاله ضمن تبیین نظریه خداگرایی گشوده، به تحلیل و نقد آن می پردازد. چکیده عربی:استناداً إلی القضاء الإلهی الکلامی (Theological Fatalism)، بما ان الله لدیه علم سابق بوقائع المستقبل، فلیس امام الإنسان سوی فعل ما کان یعلمه الله من قبل. وهو ما یعنی بالنتیجة ان افعال الإنسان لا تحصل باختیاره وارادته. وقد طرح الالهیون وفلاسفة الدین اجابات مختلفة لهذا الاستدلال. ومن هذه الاجابات هی فکرة الایمان المفتوح (Open Theism)، وهی فکرة جدیدة حول مسألة علم الله وارادة الإنسان. انصار هذه الفکرة الذین یُقسمون إلی ثلاثة أقسام یؤمنون ان الله عالِم مطلق، ولکنهم یقولون بما ان المستقبل مفتوح أمام الله من الناحیة المعرفیة، ومن الممکن ان یتغیر هذا المستقبل، لذلک فان سابق علم الله بالاعمال الاختیاریة للإنسان غیر ممکن من الناحیة المنطقیة. هذا الفریق لا ینفی سابق علم الله بشکل مطلق، ولکنه یقول نوعاً بمحدودیته، ویقول بما ان هذه المحدودیة لا یمکن اجتنابها من الناحیة، وفی الوقت ذات لا تنتقص من علم الله المطلق. هذا البحث یشرح فکرة الایمان المفتوح ویعرضها علی بساط التحلیل والنقد.

چکیده فارسی:عدل به عنوان یکی از صفات الهی، رابطه تنگاتنگی با نظام تربیتی اسلام در ابعاد مختلف، از جمله معنویات، افکار، کمال انسان، عقائد، رفتار عمومی، امنیت روحی - روانی، امنیت و آرامش اجتماعی، تربیت و اخلاق فردی و اجتماعی و نوع نگرش انسان های معتقد و غیرمعتقد به عدل الهی دارد؛ به گونه ای که اگر شخص مسلمانی که در این نظام تربیتی زندگی می کند، به عدل الهی اعتقاد درستی نداشته باشد، آثار اخلاقی و تربیتی آن در زمینه زندگی فردی و اجتماعی او بروز نخواهد کرد. در این مقاله سعی شده تا نقش و آثار اخلاقی و تربیتی اعتقاد به عدل الهی که مجموعه ای از مسائل گوناگون فردی و اجتماعی است، بررسی شود.   چکیده عربی:العدل، بکونه صفة من صفات الله، تربطه صلة وثیقة بالنظام التربوی فی الابعاد المختلفة و منها الشؤون المعنویة، و الأفکار، و کمال الإنسان، و المعتقدات، و السلوک العام، و الطمأنینة الروحیة و النفسیة، و الأمن و الاستقرار الاجتماعی، و التربیة و الأخلاق الفردیة و الاجتماعیة. و طبیعة نظرة الناس المعتقدین أو غیر المعتقدین بالعدل الإلهی، بحیث لو ان شخصا مسلما یعیش فی ظل هذا النظام التربوی و لا یعتقد اعتقادا سلیما بالعدل الإلهی، فلن تبرز معطیاته الاخلاقیة و التربویة فی مجال الحیاة الفردیة و الاجتماعیة. ترمی هذه المقالة إلی القاء نظرة علی الدور و التأثیرات الأخلاقیة و التربویة للاعتقاد بالعدل الإلهی بما تتکون منه من مجموعة القضایا المختلفة الفردیة و الاجتماعیة.